Çelik yapıda birleşim iki yoldan biriyle kurulur: kaynak ya da bulon. Bulonlu birleşim sahada daha hızlıdır, sökülebilir ve kaynak kalitesi denetimi gerektirmez — ama doğru bulonun doğru delikte doğru kuvvetle sıkılmış olmasına bağlıdır. Bu sayfa imalatta ve montajda en çok bakılan değerleri tek yerde toplar.
Bulon ölçüleri, delik çapları ve gerilme alanları
Anahtar ağzı EN ISO 4014/4017’ye, delik çapları EN 1090-2’de tanımlanan normal yuvarlak deliğe göredir. Gerilme alanı (As) bulonun taşıyabileceği yükün hesaplandığı kesittir — nominal çap değil.
| Bulon | Diş adımı | Anahtar ağzı | Gerilme alanı As | Normal delik çapı |
|---|---|---|---|---|
| M12 | 1,75 mm | 18 mm | 84,3 mm² | 13 mm |
| M16 | 2,00 mm | 24 mm | 157 mm² | 18 mm |
| M20 | 2,50 mm | 30 mm | 245 mm² | 22 mm |
| M22 | 2,50 mm | 34 mm | 303 mm² | 24 mm |
| M24 | 3,00 mm | 36 mm | 353 mm² | 26 mm |
| M27 | 3,00 mm | 41 mm | 459 mm² | 30 mm |
| M30 | 3,50 mm | 46 mm | 561 mm² | 33 mm |
| M36 | 4,00 mm | 55 mm | 817 mm² | 39 mm |
Delik payı kesitle birlikte büyür: M12–M14’te 1 mm, M16–M24’te 2 mm, M27 ve üzerinde 3 mm. Sahada montaj toleransı için bazen büyütülmüş veya oval delik kullanılır; bu durumda birleşimin kayma dayanımı hesabı değişir, keyfi büyütme yapılmaz.
Bir uyarı: eski DIN 931/933 üretiminde M12 için anahtar ağzı 19 mm, M22 için 32 mm’dir. Sahada iki farklı seri karışırsa anahtar tutmaz. Sipariş verirken standardı belirtin.
Bulon sınıfı ne anlama gelir?
Kafadaki 8.8 veya 10.9 işareti bir marka değil, dayanım sınıfıdır. İlk sayı çekme dayanımının yüzde birini, ikinci sayı akma dayanımının çekme dayanımına oranını verir.
| Sınıf | Çekme dayanımı fub | Akma dayanımı fyb | Nerede kullanılır |
|---|---|---|---|
| 4.6 | 400 N/mm² | 240 N/mm² | ikincil birleşim, ankraj, korkuluk |
| 5.6 | 500 N/mm² | 300 N/mm² | ikincil taşıyıcı elemanlar |
| 8.8 | 800 N/mm² | 640 N/mm² | yapısal birleşimlerin çoğu |
| 10.9 | 1.000 N/mm² | 900 N/mm² | öngermeli birleşim, moment aktaran detay |
Taşıyıcı çelik yapıda pratikte 8.8 ve 10.9 kullanılır. 10.9 daha güçlü olduğu için “her yerde onu kullanalım” denmez: öngermeli birleşimde sıkma kuvveti ve denetimi zorunlu hale gelir, maliyet ve işçilik artar.
Öngerme kuvveti ve sıkma momenti
Kayma esaslı (öngermeli) birleşimlerde bulon belirli bir kuvvetle gerdirilir. EN 1993-1-8’e göre öngerme kuvveti Fp,C = 0,7 × fub × As ile bulunur.
| Bulon | Fp,C — 8.8 | Fp,C — 10.9 | Moment aralığı — 10.9 k = 0,12 – 0,16 |
|---|---|---|---|
| M12 | 47,2 kN | 59,0 kN | 85 – 113 N·m |
| M16 | 87,9 kN | 110 kN | 211 – 281 N·m |
| M20 | 137 kN | 172 kN | 412 – 549 N·m |
| M22 | 170 kN | 212 kN | 560 – 747 N·m |
| M24 | 198 kN | 247 kN | 712 – 949 N·m |
| M27 | 257 kN | 321 kN | 1.041 – 1.388 N·m |
| M30 | 314 kN | 393 kN | 1.414 – 1.885 N·m |
| M36 | 458 kN | 572 kN | 2.471 – 3.294 N·m |
Moment değerlerini tek bir sayı olarak vermedik, çünkü tek bir sayı yok. Uygulanan moment sürtünmeye bağlıdır: M = k × d × Fp,C formülündeki k katsayısı yağlanmış bulonda 0,10–0,12, kuru veya galvanizli bulonda 0,16–0,20 arasına çıkar. Aynı M20 bulon, yüzey durumuna göre 350 N·m ile 700 N·m arasında değişen bir momentle aynı kuvveti verir.
Bu yüzden EN 1090-2 tek başına moment yöntemini en az güvenilir yöntem sayar. Sahada tercih sırası: tork + döndürme (kombine) yöntemi, DTI pul (sıkıldıkça ezilen gösterge pulu) ya da HRC/koparmalı bulon. Tablo değeri ön ayar içindir, denetim yerine geçmez.
Ankraj: temele bağlantı
Kolonun betonarme temele bağlandığı yer, çelik yapının en çok hata yapılan detayıdır. Üç yol vardır:
| Tip | Ne zaman | Dikkat |
|---|---|---|
| Ankastre (gömme) ankraj | beton dökülmeden önce yerleştirilir | en güvenilir; şablonla montaj şart, kayarsa kolon oturmaz |
| Kimyasal ankraj | beton sertleştikten sonra | delik temizliği kritik; toz kalırsa dayanım yarıya iner |
| Mekanik (çelik) dübel | hafif ve orta yükler | kenar mesafesi ve beton sınıfı sınırlayıcı |
Gömme ankrajda en sık yapılan hata şablon kullanmamaktır. Beton dökümü sırasında birkaç milimetre kayan bir ankraj grubu, taban plakasının delik düzeniyle uyuşmaz ve sahada ya delik büyütülür ya da plaka kesilir — ikisi de hesaplanan dayanımı düşürür.
Sık sorulan sorular
M20 bulon için delik çapı kaç olmalı?
Normal yuvarlak delikte 22 mm. EN 1090-2’ye göre delik payı M16–M24 arasında 2 mm’dir. Büyütülmüş veya oval delik gerekiyorsa bu, birleşimin kayma dayanımı hesabına yansıtılmalıdır; sahada keyfi büyütme yapılmaz.
8.8 mi 10.9 mu kullanmalıyım?
Birleşimin tipine bağlı. Kayma esaslı, öngermeli ve moment aktaran birleşimlerde 10.9 tercih edilir. Sıradan kesme–ezilme birleşimlerinde 8.8 yeterlidir ve daha ucuzdur. 10.9’a geçmek öngerme ve denetim yükümlülüğü de getirir; “daha güçlü olsun” diye seçilmez.
Bulonu ne kadar sıkmalıyım?
Öngermeli birleşimde hedef, moment değil kuvvettir: Fp,C = 0,7 × fub × As. Moment sadece o kuvveti üretmenin bir yoludur ve sürtünmeye göre ±%40 değişir. Güvenilir sonuç için kombine yöntem, DTI pul veya koparmalı bulon kullanın.
Galvanizli bulon aynı momentle sıkılır mı?
Hayır. Sıcak daldırma galvaniz yüzey sürtünmesini artırır; aynı kuvvet için gereken moment belirgin biçimde yükselir (k katsayısı 0,16–0,20 aralığına çıkar). Galvanizli setlerde üreticinin verdiği değer esas alınmalı, siyah bulon tablosu kullanılmamalıdır.
Bulon boyu nasıl seçilir?
Birleştirilen levha kalınlıklarının toplamı, pullar ve somun yüksekliği toplanır; üzerine dişin somundan en az bir–iki diş taşacağı pay eklenir. Diş kısmının kayma düzlemine girip girmediği hesabı değiştirir — kayma düzleminde dişli kesit varsa dayanım gerilme alanı üzerinden hesaplanır.
Ankraj bulonu koptuğunda ne yapılır?
Kopmuş ya da kaymış ankraj sahada kaynakla “uzatılmaz”. Doğru çözüm, taban plakası düzenini yeniden değerlendirip kimyasal ankrajla ilave bağlantı kurmak ve bunu hesapla belgelemektir. Bu bir montaj kararı değil, proje kararıdır.
İlgili sayfalar
- Cıvata, somun ve pul ağırlık tablosu — DIN 6914, 6915, 6916 ağırlıkları ve toplu hesaplama
- Cıvata, ankraj ve gergi satışı — stoktan temin ve teklif
- İMO çelik profil tablosu — IPE, HEA, HEB, NPU ölçü ve ağırlıkları
- Çelik yapıda imalat ve montaj süreci
- Malzeme ağırlık hesaplama
Bulon ve ankraj temini mi gerekiyor? Bandırma OSB’deki depomuzda 8.8 ve 10.9 sınıfı bulon, gömme ve kimyasal ankraj, gergi elemanları bulunuyor. Ölçü listesini gönderin, aynı gün fiyat verelim.