“1.000 m² çelik fabrika kaç ton çelik eder?” — teklif aşamasına gelmeden bütçe kurmak isteyen hemen herkes bunu soruyor. İnternette dolaşan cevap genelde tek bir sayı oluyor: “40 kg/m²” ya da “60 kg/m²”. Bu sayının nereden geldiği yazmıyor.

Biz kendi işlerimize baktık. 2008–2026 arasında tamamladığımız, hem kapalı alanı hem çelik tonajı kayıtlı 47 projeyi tek tabloda topladık: 18 ilçe, toplam 83.517 m² ve yaklaşık 4.200 ton çelik. Aşağıda hem tabloyu hem de sayının neye göre değiştiğini bulacaksınız.

Önce şunu ayıralım: hangi m², hangi çelik?

kg/m² karşılaştırmalarının çoğu burada bozulur. Aynı ifade üç farklı işi anlatabilir: komple bir binanın taşıyıcı sistemi, mevcut bir binanın sadece çatısı ya da sadece cephe karkası. Alan aynı yazılır, çelik bambaşkadır.

Sadece çatı ve sadece cephe satırlarında alan, o katmanın alanıdır; çelik binanın tamamını değil tek bir katmanı kapsar. Bu yüzden düşük görünürler — daha ekonomik oldukları anlamına gelmez.

Yani bir teklifi kıyaslarken ilk sorulacak şey fiyat değil: bu tonaj neyi kapsıyor?

Yapı işlevine göre m² başına çelik

Komple bina işlerini ayırıp yapı işlevine göre baktığımızda tablo netleşiyor. Aşağıdaki grafikte çubuk en düşük ve en yüksek değeri, koyu işaret ortancayı gösteriyor.

Fabrika ve üretim tesisi (12 proje, ortanca 56 kg/m²). En geniş aralık burada: 23 ile 109 kg/m². Üretim yükü, vinç, makine asılan kirişler ve büyük açıklıklar sayıyı yukarı çekiyor. Açık planlı, donanımsız bir kompost tesisi 23 kg/m²’de kalırken, 15 tonluk vinci olan bir otomotiv yan sanayi fabrikası 109 kg/m²’ye çıkıyor.

Depo ve antrepo (9 proje, ortanca 44 kg/m²). Depoda yük çatıdan gelir, içeride makine yoktur. Raf sistemi binaya asılmadığı sürece depo, aynı alandaki fabrikadan daha hafif çıkar.

Ahır (3 proje, ortanca 18 kg/m²). Listenin en hafif yapıları. Düşük çatı yükü, basit açıklık, vinç yok, cephe büyük ölçüde açık. Aynı 1.000 m² için fabrikanın üçte biri kadar çelik.

Konut ve sosyal yapı (4 proje, ortanca 36 kg/m²). Villa ve benzeri yapılarda döşeme çeliği devreye girer ama açıklıklar küçüktür; ikisi birbirini dengeler.

Sayıyı yukarı çeken üç etken

1. Kat sayısı. Listedeki en yüksek iki değer de çok katlı: üç katlı bir çelik idari bina 114 kg/m², iki katlı küçük bir otomasyon odası 150 kg/m². Sebep basit — her ara kat kendi döşeme kirişlerini ve o yükü aşağı taşıyan daha ağır kolonları getirir. Tek katlı bir holde bu kalem hiç yoktur.

2. Vinç. Vinçli komple bina projelerinde ortanca 59 kg/m², vinçsizlerde 48 kg/m². Vinç yalnızca kreyn kirişini değil, o kirişi taşıyan kolonu, yanal stabilite çaprazlarını ve temel ankrajını da büyütür. Kanca yüksekliği arttıkça kolon boyu ve kesiti birlikte artar.

3. Açıklık ve işlev. Kolonsuz geçilen mesafe büyüdükçe kiriş yükseklikleri artar. 43 m açıklıklı bir hol ile 12 m açıklıklı bir hol aynı kg/m²’de olmaz. Makine asılan kirişler, asma katlar, ağır kapılar ve donanım da aynı yönde çalışır.

Büyük bina m² başına daha az çelik yemiyor

Yaygın beklentinin tersi bir sonuç çıktı. 31 komple bina projesinde kapalı alan ile kg/m² arasında anlamlı bir ilişki bulamadık — korelasyon katsayısı −0,11, yani pratikte sıfır. Alan bandına göre ortancalar neredeyse aynı:

Ölçek ekonomisi tonajda değil, birim maliyette çalışıyor: aynı kalıp, aynı kesit tekrarı, aynı montaj ekibi büyük işte daha verimli. Ama kilogram hesabını belirleyen şey binanın ne iş yaptığıdır.

Sahadan: 47 projenin künyesi

Aşağıdaki tablo yazının dayanağıdır. Kapsama ve yapı işlevine göre gruplanmış, her grup içinde kg/m²’ye göre sıralanmıştır. Tabloyu yana kaydırarak tüm kolonları görebilirsiniz.

Tonajdan maliyete nasıl geçilir?

Tonaj, maliyetin tek kalemi değil ama ilk kalemidir. Kaba bir ön bütçe için sıra şöyle işler: kapalı alan × beklenen kg/m² ile tonaj tahmini, sonra tonaj × imalat-montaj birim fiyatı. Bunun üzerine çatı ve cephe kaplaması, temel ankrajları, yüzey hazırlığı ve boya, nakliye ve vinç kiralama ayrı ayrı biner.

Maliyet kalemlerinin tamamını ve nelerin fiyatı nasıl değiştirdiğini Çelik Konstrüksiyon Fiyatları yazısında anlattık. Aynı binayı daha az çelikle kurmanın mühendislik tarafı için Çelik Proje Optimizasyonu sayfasına bakabilirsiniz.

Fabrika binasına özel aks planı, serbest yükseklik ve vinç kararlarını ise Çelik Konstrüksiyon Fabrika Binası yazısında ayrıntılandırdık.

Sık sorulan sorular

Yöntem: 138 proje sayfamızın kayıtları tarandı; kapalı alan ve çelik tonajı birlikte kayıtlı olan 47 iş bu listeye alındı. Tonajlar ve kapsam sınıflaması firma kayıtlarımızla teyit edildi. kg/m² = çelik tonajı × 1.000 / alan. Sadece çatı, sadece cephe ve platform işlerinde alan o katmanın alanıdır. Vinç kapasiteleri çelik tonajına dahil değildir. Platform ve kısmi imalat kalemlerinde proje sayısı bir olduğu için ortanca verilmemiştir.